Części zdania

głowa

W zdaniu wyróżniamy:

  • grupę podmiotu (podmiot i wyrazy, które go określają);
  • grupę orzeczenia (orzeczenie i wyrazy, które go określają).

Podmiot z orzeczeniem tworzą w zdaniu związek główny. Pozostałe części mowy tworzą związki poboczne.

 

Oto części zdania:

  • PODMIOT - nadrzędna część zdania. Jest wykonawcą czynności. Odpowiada na pytania: kto? co?
    Wyróżniamy następujące rodzaje podmiotów:

- gramatyczny - wyrażony w mianowniku, np.

Malarz namalował piękny obraz.

- logiczny - wyrażony w dopełniaczu, np.

Nie ma sukcesów bez ciężkiej pracy.

- domyślny - w zdaniu nie znajdziemy tego podmiotu, ale możemy się go domyślić, np.

Pojechaliśmy do Krakowa. [my]; Pójdę do sklepu po zakupy. [ja]

- szeregowy - składa się z minimum dwóch podmiotów, np.

Tomek, Łukasz i Jakub grają w piłkę nożną.

 

  • ORZECZENIE - określa czynności lub stany osób albo rzeczy.
    Wyróżniamy dwa typy orzeczeń:

- czasownikowe - wyrażone osobową formą czasownika, np.

Jutro pojedziemy do lasu na grzyby. Deszcz padał przez cały dzień.

- imienne - złożone z łącznika (osobowa forma czasowników: być, stać się, zostać) i orzecznika (innej części mowy), np.

Jarek będzie pierwszy. Ta książka jest interesująca. Ania została aktorką. Ten dom jest z drewna.

 

  • PRZYDAWKA - określa rzeczownik. Odpowiada na pytania: jaki? jaka? jakie? który? która? które? czyj? czyja? czyje? ile? czego? Z czego?

    Przydawka może występować jako:

    Przymiotnik - różowy sweterek

    Zaimek - ta dziewczyna

    Liczebnik - dziewiąta godzina

    Wyrażenie przyimkowe - spódniczka w kwiatki

    Rzeczownik w mianowniku - poeta Jan Kochanowski

 

  • OKOLICZNIK - określa czasownik.

    Wyróżniamy okoliczniki:

    miejscagdzie? skąd? dokąd?

    czasu - kiedy? jak długo? jak często?

    celu - po co? w jakim celu?

    przyczyny - dlaczego? z jakiego powodu? przez co?

    sposobu - jak? w jaki sposób?

    przyzwolenia - pomimo co? wbrew komu/czemu? na przekór komu/czemu?

    warunku - w jakich okolicznościach (coś się stało/stanie)?

  • DOPEŁNIENIE - określa czasownik. Odpowiada na pytania przypadków oprócz mianownika:

    kogo? czego?

    komu? czemu?

    kogo? co?

    kim? czym?

    o kim? o czym?


    Dopełnieniem najczęściej może występować jako:

    rzeczownik - Kocham kino.

    zaimek - Lubię go.

    bezokolicznik - Uwielbiam rysować.


    Dopełnienie może być:

    bliższe - określenie, które staje się podmiotem przy zmianie orzeczenia ze strony czynnej na bierną, np.:

    Mama ugotowała zupę. (strona czynna)

    Zupa została ugotowana przez mamę. (strona bierna)


    dalsze - określenie, które nie staje się podmiotem przy zmianie ze strony czynnej na bierną. Strona czynna nie ma możliwości przekształcenia się na stronę bierną, np.:

    Do szkoły jeżdżę rowerem.

    Witek pojechał na wycieczkę.

    UWAGA!

    czasowniki przechodnie - występują zarówno w stronie czynnej jak i biernej, np. maluje - jest namalowany

    czasowniki nieprzechodnie - występują w stronie czynnej, ale nie można ich zamienić na stronę bierną, np. jadę